" سفر به كشمير فرصت منحصر به فردي بود كه با دعوت دوستي روزنامه نگار، برايم به وجود آمد. تازماني كه پا در خاك اين گوشه از زمين گذاشتم، نام كشمير همواره با خاطراتي دور از داستان هاي مادربزرگ يا نوعي شال و روسري مرغوب برايم تداعي مي شد،كشمير سرزميني بود با 4 ساعت فاصله از ايران، كه هيچگونه تصوري از آن نداشتم. اما اين سفر مجالي برايم فراهم كرد تا علاوه بر سياحت در اين ايالت كوهستاني و زيباي هند ، آشنايي اوليه با فرهنگ اين ايالت، نيم نگاهي نيز به وضعيت زنان آن در گرماگرم جدائي طلبي، تروريسم و حكومت نظامي بر آن داشته باشم. اين كه در كشمكش چندين ساله اين درگيري، زنان كشمير چطور بيرحمانه از سوي نظاميان مستقر در هند به عنوان نمادي براي سركوبٍ مخالفت هاي جدايي طلبانه مورد تجاوز قرار مي گيرند؟ چگونه آزار جنسي و تجاوز به زنان در زمره تجربه هر روز آنها قرار گرفته؟ و چگونه فقدان امنيت، سايه خود را بر زواياي زندگي اين زنان گسترده است؟ آنچه در زير مي آيد، مختصري است از ديده ها و شنيده ها در كشمير. از تأثيراتي كه منازعه 30 ساله بر زندگي زنان اين ايالت گذاشته است. "

كشمير ايالت شمالي هند است. قطعه اي از سرزمين هند كه شهرت آن در خارج از اين مرز و بوم با اخبار تروريسم ، جدائي طلبي و افراط گرايي والبته مكاني مفرح براي طبيعت گردان گره خورده است و من در گريز از گرماي طاقت فرساي هند بي توجه به توصيه هاي دوستانم وارد آن شدم. اختلاف دماي اين ايالت با دهلي پايتخت هند حداقل 20 درجه سانتيگراد است.كوهستاني وخوش آب و هوا. اماز همان لحظه ورود به فرودگاه، تعداد بيشمار نظاميان، گيت هاي امنيتي متعدد شايد بيش از هر فرودگاه ديگري كه تاكنون ديده ام، پر كردن فرم هاي مشخصات و جستجوي كيف و وسايل شخصي با كوچكترين شك و ترديد از سوي نظاميان، از يك امنيت سست و لزران حاكم بر اين ايالت خبر داد. به نوعي كه ترس از تروريست ها و حملات جدائي طلبان را به وضوح در پوشش نظامي شهر و آرامش پوشالي حاكم بر آن مي ديدم. ساختمان هاي ويران شده، آسيب ديده و يا سوخته شده كه به وفور در خيابان هاي شهر اسرينگار ديده مي شد. ايستگاه ها و كمپ هاي نظاميان كه همه جا از تپه هاي ديدني آن تا در گوشه و كنار شهرها وجود داشت، حتي در ميان مزارع و زمين هاي كشاورزي با نظاميان هندي تفنگ بردوش.

با اين حال در كنار فوج نظاميان مستقر در شهر اسرينگار، پايتخت كشمير، جايي كه من چند روزي اقامت داشتم، جلوه هاي زيباي طبيعت اين شهر اولين چيزي است كه توجه هر تازه واردي را به خود جلب مي كند. مكاني مفرح براي توريست هاي طبيعت گرد. طبيعت زيباي شهر از درياچه هاي آرام تا خانه هاي قايقي تماما ساخته شده با كنده كاري هاي زيباي دست بر چوب و پارك هاي سرسبز با درخت هاي بلندي كه تنه هاي قطور آنها يادگار قدمت طولاني تاريخ اين سرزمين است، لحظه به لحظه در عمق نگاه من جاي مي گرفتند و چشمانم از هجوم انبوه زيبايي اين سرزمين با تاريخي چند صدساله مدام لبريز مي شد. از سوي ديگر شباهت هاي فرهنگي و زباني قابل توجه از برياني تا زيره باديان تا فرش هاي نفيس و گران قيمت كشمير...و بيش از همه اظهار علاقه به ايران و ايرانيان كه بر لطف اقامت چند روزه در اين شهر افزوده بود.

اما گفتگو با دوستان كشميري كه يا روزنامه نگار و يا فعال حقوق بشر بودند، به سرعت واقعيت هاي نهفته در دل اين جلوه هاي طبيعي را آشكار ساخت. اين كه درست پيچيده در همين زيبايي ها مردمي- مسلمان سني و شيعه- زندگي مي كنند كه سالهاست سرنوشت آنها با جنگ و حوادث ناگوار آن رقم خورده است. تنها سينماي شهر اسرينگار به دليل حملات تروريستي سال هاي گذشته ويران شده و دولت نيز انگيزه اي براي بازسازي مجدد آن ندارد و گشت و گذار در ميان درختان و مزارع و پارك ها تنها تفريح مردم است. فقر شديدي كه بر گوشه و كنار شهر حاكم است، كودكان كار، اعتراض هاي هميشگي، البته در كنار جلوه هاي زيباي طبيعي شهر تناقض شديدي را به رخ مي كشد و چهره چند وجهي آشوب و درگيري در اين كشور را نمايان مي سازد. در جريان منازعه چندين ساله ميان هند و پاكستان بر سر كشمير منجر به كشته شدن بيش از 100 هزار نفر، داغدار شدن خانواده ها به دليل حملات تروريستي متعدد، از دست رفتن مرداني كه به دنبال فضاي نظامي امنيتي حاكم بر آن تنها با ظن تروريست بودن هر لحظه در آماج گلوله قرار گرفتند و تجاوز و آزار جنسي مكرر زنان از سوي نظاميان شده است. پديده اي كه كشمير را در سطح جهاني در رديف كشورهايي قرار داده كه داراي آمار بالاي خشونت جنسي نظاميان نسبت به زنان است.

زنان و دختران كشمير، مهمترين قربانيان منازعه

قدم زدن در شهر اسرينگار اولين چيزي را كه نمايان مي ساخت، حضور نامحسوس و يا ناچيز زنان بود. درواقع زنان زيادي در خيابان ها تردد نمي كنند. فقدان امنيت موجود در شهر اولين چيزي است كه به ذهن مي رسد.اگرچه طي ديدار از يك كالج مخصوص دختران و گفتگو با ياسمينا استاد اين كالج، تمايل به تحصيل دختران كشمير و تلاش آنها براي كسب شغل طرح شد؛ اما در عين حال در نقيض اين اميدواري ها از آمار نگران كننده خودكشي و بيكاري در ميان دختران تحصيلكرده و نهايتا تجاوز و آزار جنسي سخن رفت كه مكررا نسبت به زنان اين ايالت و متأثر از منازعات نظامي در كشمير اتفاق مي افتد. آمار نگران كننده زنان بيوه، شوهر و فرزند از دست داده كه امكان معاش و تأمين زندگي خود را به راحتي ندارند و طبق آمارها و گزارش ها در زمره فقيرترين افراد به شمار مي روند. دختراني كه در نبود شغل، امكانات تفريحي و ... فرصت كنش گري را از دست داده اند و تنها مرحله تغيير در زندگي آنها ازدواج است. ازدواجي كه ممكن است هر لحظه با كشته شدن شوهر به بيوه شدن و تنهايي آنها بيانجامد.

آمار بالاي تجاوز به زنان از سوي نظاميان

21 سال بعد از تجاوز دسته جمعي كه در روستاي پوشاپورا، كونان در ناحيه مرزي كوپاورا اتفاق افتاد- سال 1991- ، هنوز قربانيان اين واقعه نتوانسته اند از تأثيرات ناگوار اين واقعه رهايي يابند. پس از اين تجاوز هولناك،اين روستا به نام منطقه تجاوز نام گرفت. دولت و ايالت هاي مركزي به دلايل سياسي از پي گيري موضوع و درمان قربانيان سرباز زدند. آمار 75 هزار مورد تجاوز به زنان در طول جنگ و درگيري هاي ميان كشمير آماري نيست كه قابل چشم پوشي باشد. درواقع با شروع اولين زمزمه هاي جنگ و درگيري در كشمير در سال 1989-1990 زنان كشمير به طور مرتب آماج خشونت تجاوز، شكنجه، آزار و قتل قرار گرفته اند. بر اساس گزارش سازمان پزشكان بدون مرز، زنان كشمير در ميان بدترين آسيب ديدگان ناشي از خشونت جنسي در سراسر دنيا قرار دارند. خشونت جنسي به طور مرتب نسبت به زنان كشمير ارتكاب يافته و مي يابد. بر اساس يك مطالعه انجام شده در سال 2005 ،6/11 درصد از مصاحبه شوندگان اعلام كرده اند كه قرباني تجاوز بوده اند. اين آمار بسيار بالاتر از سيرالئون، سري لانكا و چچن است. 3

به بيان يكي از روزنامه نگاران كشميري، رنج زنان در كشمير سمبلي از رنج زنان در سراسر دنياست. رنجي كه حاصل بنيادگرايي، جنگ و سلطه طلبي است. اگرچه ارتش هند تجاوز را به عنوان ابزاري براي تسلط و انقياد سياسي در اين جامعه به شدت محافظه كار به كار مي گيرد، اما پس از آن زنان تجاوز شده از سوي جامعه مسلمان كشمير نيز طرد و منزوي مي شوند. 4

در كشمير تعقيب يا اقدام قضائي عليه پليس به دليل مصونيت اعطاء شده به آنها طبق قوانيني مانند قانون قدرت هاي وي‍‍ژه نيروهاي نظامي كاري است بسيار دشوار. دشواري اين موضوع با تعداد بالاي تجاوز به زنان در كشمير از سوي نظاميان آشكار مي شود و نمونه هاي اخير آن تجاوز به دو مادر و دختر و يا تجاوز 18 سرباز هندي به دو دختر جواني است كه با وجود اعتراض مردم و فعالان حقوق بشر به نتيجه اي دست نيافت. 5

تجاوز و سياست هاي ناموسي كه در اعمال آن نقش دارند،مانع از اين مي شود كه دولت به دنبال فشار بر نظاميان، يا محكوميت علني خشونت جنسي عليه زنان مسلمان كشميري باشد. اين مسئله وخامت بيشتري مي يابد وقتي قربانيان تجاوز از ترس داغ و ننگ اجتماعي و انتقامجويي اصلا موارد تجاوز را گزارش نمي دهند. 6

در فوريه سال 1991 بر اساس گزارش سيما قاضي 30 زن توسط سربازان در منطقه كوپاوارا در كشمير مورد تجاوز قرار گرفتند. همچنين زنان كشمير از اشكال متعدد خشونت خانگي رنج مي برند. پروفسور حميده نعيم، استاد دانشگاه كشمير مي گويد نياز براي يك رنسانس اخلاقي رفتار مردسالارانه با زنان اين كشور را در چالش قرار داده است. بخشي از مشكلات زنان كشمير به وضعيت سياسي حاكم بر كشمير باز مي گردد. بخشي ديگر نيز به جو عمومي رايج در اين كشور، تفسيرها و برداشت هاي نادرست مذهبي نيز عدالت جنسيتي را براي زنان در خطر قرار داده است. 7

بيوه زنان كشمير و چالش فقر وتنگدستي

از سوي ديگر در طول سال هاي درگيري، 6235كشميري فعال در زمينه آزادسازي اين ايالت، مطابق قوانين سركوبگرانه دولت هند به زندان هاي بلند مدت محكوم شده اند. بنابراين هزاران زن كشميري و تعداد بيشتري از كودكان آنها با فقر و تنگدستي مواجهند كه تنها تعداد ناچيزي از آنها فرصت دريافت حمايت را از سازمان هاي غيردولتي يا بشردوستانه داشته و دارند. بر اساس مطالعه اي كه اخيرا در ارتباط با وضعيت اين زنان در كشمير صورت گرفته، نداشتن پناهگاه، از ميان رفتن فرصت آموزش، افسردگي شديد، اختلال در روابط اجتماعي ، عدم امنيت، مسائل بهداشتي،وابستگي به ديگران و... به عنوان برخي از مشكلات مهمي طرح شده كه زنان بيوه و كودكان بي سرپرست ناشي از مناقشه در كشمير را روياروي خود قرار داده است.

اين زنان پس از مرگ همسران خود معمولا تحت حمايت هيچ نهادي قرار ندارند. حقوق مربوط به ارث آنها ناديده گرفته مي شود و به تنهايي مجبور به تأمين هزينه هاي زندگي خود و كودكانشان هستند. بر اساس گزارش وزارت رفاه اجتماعي دولت در ايالت كشمير فهرست بلند بالايي از كودكان يتيم و زنان همسر از دست داده وجود داردكه دولت تنها مي تواند ماهانه 200 تا 300 روپيه به اين خانواده ها كمك كند. حمايتي كه تاكنون فراتر از حمايت مالي نرفته است. يك نمونه اين زنان نوري است كه صاحب 7 فرزند است و دوبار در طول زندگي 29 ساله خود بيوه شده است. اولين شوهرش با به جاي گذاشتن 4 فرزند توسط نظاميان هند كشته شد. شوهر دوم اين زن نيز 4 سال به همين سرنوشت دچار گرديد. در حالي كه 3 فرزند ديگر بر تعداد فرزندانش افزوده شده بود. زندگي وي هم اكنون به كار فرزند 12 ساله اش بستگي دارد كه با 9 ساعت كار درآمدش كمتر از 50 روپيه در روز است. از همين رو كودكان زيادي را مي توان به وفور در شهر ديد كه با كيسه هاي بزرگ زباله بر دوش بي اعتنا به ديگران و به سرعت رفت و آمد مي كنند.

كودكاني كه دستانشان از فرط حمل زباله چروكيده شده و گرد محروميت بر چهره آنها نشسته است. مرگ پدر براي اين كودكان به معناي ترك تحصيل و آغاز بلوغ زودرسي است كه آنها را وارد دوران خشن كار صرفا براي كسب معاش به منظور تأمين خانواده هاي خود مي كند. فقر مفرط حاكم بر اين خانواده ها مانع از امكان پرداخت هزينه تحصيل آنهاست و در همين شرايط دختربچه ها نيز به طور مستمر از سوي نيروهاي امنيتي مورد سوء استفاده و آزار جنسي قرار مي گيرند. 8

همچنين مطالعات نشان مي دهد كه زنان كشميري بيشتر از مردان دست به خودكشي مي زنند. دكتر بشير احمد، جامعه شناس مشهور كشمير مي گويد: در سراسر دنيا كشف شده كه آمار خودكشي در ميان مردان و در مناطق شهري بسيار بالاتر است اما در كشمير درست عكس آن اتفاق مي افتد. زنان 60 درصد مراجعين به بيمارستان روان درماني كشمير در اسرينگار را تشكيل مي دهند. در حالي كه برخي از زنان نيز به دليل بي سوادي يا تابوهاي اجتماعي مربوط به روان درماني مراجعه نمي كنند و همچنان به طور خاموش به رنج كشيدن ادامه مي دهند. تنها بعد از 25 سال مناقشه،در سال 2005، دادگاه عالي كشمير و جامو حكم كرد كه زناني كه با اتباع خارجي ازدواج مي كنند، حق خود بر اقامت، كار، آموزش و ارث را از دست نمي دهند. يعني تا پيش از اين زنان حق كسب يا بدست آوردن مشاغل دولتي، تملك زمين و اموال، آموزش عالي و حضور در انتخابات دولتي و شهرداري ها را از دست مي دادند. در حالي كه زنان خارجي ازدواج كرده با مردان كشميري بعد از ازدواج تبعه اين كشور محسوب مي شوند. 9

سخن آخر اين كه سفر به كشمير اگرچه جذابيت هاي بسياري داشت اما واقعيت دردناك تثبيت سلطه نظامي با ابزار تجاوز به زنان در جريان منازعات را نيز به روشني برايم به تصوير كشيد. ابزاري كه همراه با زندگي در يك جامعه مردسالار بيش از پيش آزادي، كرامت و حق بر حيات زنان كشمير را در چنبره نقض و ناديده انگاري قرار داده است و تصوير ملموس آن قدم زدن نظاميان در گوشه و كنار شهر و در مزارعي است كه هر لحظه هراس از تجاوز و آزار جنسي را بر جسم و جان زنان و دختران بي گناه مي افكند. پس شايد حضور نامحسوس يا ناچيز زنان در خيابان هاي شهر منطقي به نظر برسد، چه اين كه هر لحظه مي تواند آبستن فاجعه اي هولناك براي تمام زندگي آنها باشد.

رفرنس ها :

2 1sons killed, 3rd lost in custody, 4th maimed, Spare A Thought For This Mother, ZULFIKAR MAJID, Greater Keshmir, Srinagar, Dec 18

2HRW report on Kashmir skips ’rapes’ , by Shahnawaz Khan,Srinagar, Sep 14, 2006.

3Showkat A. Motta, OneWorld South Asia , 06 April 2009

4THE SUFFERING OF WOMEN IN KASHMIR, Taiba bulletin, Muzaffarabad, AZAD Kashmir, February 26, 2002

5Justice murdered: Jan Commission way, What a mockery they have 5made of it. A cruel joke played with all Kashmiris in general and victim in particular, Zulfikar Majid, Greater Keshmir

6Seema Qazi, the author of recently released book: Between Democracy and Nation: Gender and Militarisation in Kashmir

7Two Reports on Challenging facing Women in Kashmir, March 13, 2009. Hameeda Nayeem

8Denied Inheritance Rights, Forces Harassing Girls, Future Bleak, Zulfikar Majid, Greater Keshmir, March 11, 2009.

9IDndian held Kashmir,. 80% war widows have suicidal tendencies, ArshadD Me’raj, 2004-11-18, Impact of Conflict Situation on Children and Women in Kashmir, Sheikh Zahoor, 2002-02-21